Niewielka kłódka odnaleziona na walijskim wybrzeżu przez lata stanowiła zagadkę dla badaczy. Choć przetrwała ponad cztery stulecia w piasku, jej mechanizm nadal działał. Problemem pozostawała nieznana kombinacja liter, której nie udało się odgadnąć tradycyjnymi metodami. Rozwiązanie przyniosła dopiero nowoczesna technologia, a historia znaleziska okazała się związana z katastrofą statku przewożącego cenny ładunek.
Cztery litery pozwoliły otworzyć kłódkę sprzed ponad 400 lat
Badacze z Muzeum Narodowego Walii (Amgueddfa Cymru) oraz Uniwersytetu w Cardiff rozwiązali zagadkę XVI-wiecznej kłódki szyfrowej odnalezionej wśród pozostałości statku handlowego „Ann Francis”. O wynikach prac poinformowano 4 listopada 2026 roku. Ustalono, że prawidłowa kombinacja to ANCE.
Zabytek wyróżnia się niewielkimi rozmiarami i wyjątkowo dobrym stanem zachowania. Kłódka ma zaledwie 31,8 mm wysokości i waży 28,5 grama. Jej konstrukcja obejmuje cztery obracające się pierścienie, na których umieszczono po sześć liter. Oznacza to 1296 możliwych kombinacji.
Co ciekawe, mimo wielowiekowego przebywania pod piaskiem pierścienie nadal obracały się bez większego oporu. Próby odnalezienia właściwego ustawienia nie przynosiły jednak rezultatu. Badacze nie chcieli również ryzykować uszkodzenia zabytkowego mechanizmu.
Rozwiązaniem okazała się mikrotomografia komputerowa, czyli technika pozwalająca uzyskać szczegółowy, trójwymiarowy obraz wnętrza przedmiotu bez konieczności jego rozbierania. Badania przeprowadzono na Uniwersytecie w Cardiff, gdzie podobne urządzenia wykorzystuje się przede wszystkim do analizowania kości i innych struktur biologicznych.
Dr David Williams z Wydziału Inżynierii Uniwersytetu w Cardiff przeanalizował uzyskane obrazy i ustalił, w jaki sposób wewnętrzne wycięcia mechanizmu odpowiadają literom znajdującym się na pierścieniach. Dzięki temu możliwe było wskazanie właściwej kombinacji.
Po otrzymaniu wyników pracownicy muzeum ustawili litery zgodnie ze wskazaniami. Kłódka została skutecznie otwarta, bez konieczności uszkadzania jej konstrukcji.
Odkrycie nie rozwiązało jednak wszystkich zagadek. Specjaliści nadal nie wiedzą, co oznaczały litery ANCE i czy tworzyły słowo mające szczególne znaczenie dla pierwotnego właściciela.
Statek „Ann Francis” zatonął podczas powrotu z Hiszpanii
Historia zabytku sięga 28 grudnia 1583 roku. Tego dnia angielski statek handlowy „Ann Francis”, wracający z Hiszpanii, został zaskoczony przez gwałtowny sztorm. Jednostka zboczyła z kursu i rozbiła się na plaży Margam, w pobliżu dzisiejszego Port Talbot w południowej Walii.
Właścicielem statku był Francis Shaxton, kupiec związany z portowym miastem King’s Lynn we wschodniej Anglii. W październiku 1583 roku jednostka wyruszyła na Półwysep Iberyjski z ładunkiem pszenicy. W drodze powrotnej przewoziła zapłatę za sprzedane zboże oraz inne towary handlowe.
Wśród przewożonych kosztowności znajdowały się złote i srebrne monety pochodzące z różnych części Europy, a także z terenów Ameryki znajdujących się wówczas pod panowaniem Hiszpanii.
Zachowane dokumenty wskazują, że rodzina Shaxtonów zajmowała się nie tylko legalnym handlem, ale była również związana z przemytem. Po katastrofie część ładunku została rozgrabiona, a o prawa do pozostałości statku spierali się miejscowi przedstawiciele władzy i właściciele ziemscy.
Sprawa trafiła przed angielski sąd Izby Gwiaździstej. Sporządzony wówczas wykaz odzyskanego wyposażenia wymienia między innymi działa, kotwice, liny, tkaniny, przyprawy, srebrne monety oraz trzy skrzynie z wyłamanymi zamkami.
Nie wiadomo, czy odnaleziona po wiekach kłódka zabezpieczała jedną z tych skrzyń. Badacze przypuszczają, że mogła służyć do zamykania niewielkiego kufra zawierającego monety, dokumenty handlowe lub wartościowe tkaniny.
Historyczne zapisy zawierają także informacje o możliwych ofiarach katastrofy. W księdze parafialnej z Wells-next-the-Sea odnotowano śmierć 14 marynarzy wracających z Hiszpanii w grudniu 1583 roku. Nie udało się jednak jednoznacznie ustalić, czy należeli do załogi „Ann Francis”. W ówczesnym dokumencie ich śmierć przypisywano nawet rzekomemu działaniu czarownicy.
Poszukiwacz skarbów przez 21 lat odkrywał pozostałości zatopionego ładunku
Przez kolejne stulecia duża część przedmiotów ze statku pozostawała ukryta pod piaskiem. Pierwsze znaleziska wskazujące na obecność XVI-wiecznego wraku pojawiały się na plaży Margam już w latach 70. XX wieku.
Największą część kolekcji zgromadził jednak Peter Hughes, poszukiwacz wykorzystujący wykrywacz metali. W latach 1996–2017 systematycznie odnajdywał przedmioty odsłaniane przez sztormy oraz prace związane z przemieszczaniem piasku.
Wśród odzyskanych zabytków znalazło się około 870 złotych i srebrnych monet, a także wyposażenie żeglarskie, przedmioty osobiste załogi, przybory kuchenne i elementy uzbrojenia.
Szczególną wartość historyczną mają monety pochodzące z różnych ośrodków menniczych. W kolekcji znajdują się między innymi hiszpańskie monety z imionami Ferdynanda i Izabeli, portugalskie monety złote, niemieckie talary oraz srebrne monety wybite w Meksyku. Niektóre z tych ostatnich pochodzą z pierwszych lat funkcjonowania mennicy w mieście Meksyk, uruchomionej w XVI wieku.
Oprócz monet znaleziono również przyrządy nawigacyjne, ciężarki służące do pomiaru głębokości wody, elementy wyposażenia statku oraz gwizdek bosmański wykorzystywany do przekazywania poleceń załodze.
Wśród tych przedmiotów znajdowała się także kłódka szyfrowa. Hughes wspominał później, że po jej odnalezieniu szczególnie zaskoczyła go precyzja wykonania i fakt, że ruchome pierścienie nadal działały mimo upływu ponad czterech stuleci.
Znaczenie odkrycia wynika nie tylko z dobrego stanu zachowania zabytku. Podobne zamki kombinacyjne były znane w elżbietańskiej Anglii, jednak egzemplarz z „Ann Francis” można powiązać z katastrofą, której dokładna data została udokumentowana w źródłach historycznych.
Kolekcja została zakupiona przez Muzeum Narodowe Walii dzięki wsparciu walijskiego rządu. Obecnie zabytki można oglądać na wystawie „Tides of Treasure” w National Waterfront Museum w Swansea.
Ekspozycja została otwarta 26 czerwca 2026 roku i zgodnie z aktualnym harmonogramem muzeum będzie dostępna do 26 czerwca 2027 roku. Wstęp jest bezpłatny.