Astronomowie odkryli w odległych rejonach Układu Słonecznego obiekt, który przez dziesięciolecia pozostawał niezauważony, choć wielokrotnie pojawiał się na zdjęciach nieba. Dopiero wykorzystanie nowoczesnego teleskopu i zaawansowanych metod analizy danych pozwoliło ustalić, z czym mają do czynienia naukowcy. Odkrycie może poszerzyć niewielką grupę planet karłowatych i pokazuje, jak wiele pozostaje jeszcze do poznania poza orbitą Neptuna.
Nowy obiekt za Plutonem. Astronomowie potwierdzili odkrycie
Obiekt otrzymał tymczasowe oznaczenie 2026 ED138. Został zidentyfikowany dzięki obserwacjom prowadzonym przez Obserwatorium Very C. Rubin w Chile, a jego odkrycie ogłoszono 27 października 2026 roku za pośrednictwem Minor Planet Center, działającego pod auspicjami Międzynarodowej Unii Astronomicznej.
Za odkryciem stoi Matthew Holman, astronom związany z Center for Astrophysics | Harvard & Smithsonian. 13 października analizował dane z teleskopu za pomocą programu komputerowego opracowanego wspólnie z Kevinem Napierem. Oprogramowanie przeszukuje ogromne zbiory obserwacji, identyfikując punkty świetlne, których położenie zmienia się na tle odległych gwiazd.
Jeden z wykrytych obiektów zwrócił uwagę naukowca wyjątkowo dużą jasnością w stosunku do swojej odległości. Po dodatkowych analizach okazało się, że może to być jedno z największych ciał niebieskich odkrytych w ostatnich latach w zewnętrznych rejonach Układu Słonecznego.
2026 ED138 znajduje się obecnie około 46 jednostek astronomicznych od Słońca, czyli w odległości blisko 6,9 miliarda kilometrów. Jedna jednostka astronomiczna odpowiada średniej odległości Ziemi od Słońca, wynoszącej około 150 milionów kilometrów.
Dla porównania średnia odległość Plutona od Słońca to około 39,5 jednostki astronomicznej. Nowo odkryty obiekt należy do grupy ciał transneptunowych, które krążą poza orbitą Neptuna.
Według aktualnych obliczeń pełny obieg 2026 ED138 wokół Słońca trwa około 281 lat. Jego orbita jest nachylona pod kątem około 24,4 stopnia względem płaszczyzny orbit planet. Taki układ może być rezultatem dawnych oddziaływań grawitacyjnych z Neptunem, które zmieniły pierwotny tor ruchu obiektu.
Czy 2026 ED138 zostanie szóstą planetą karłowatą?
Największą niewiadomą pozostaje rzeczywista wielkość obiektu. Na podstawie jego jasności, odległości oraz przypuszczalnej zdolności powierzchni do odbijania światła astronomowie początkowo oszacowali średnicę na 600–1500 kilometrów. Nowsza analiza, opublikowana w listopadzie, wskazuje podobny przedział: od około 635 do 1590 kilometrów.
Tak duża rozbieżność wynika z tego, że badacze nie znają jeszcze dokładnych właściwości powierzchni 2026 ED138. Mniejszy obiekt pokryty silnie odbijającym światło lodem może wydawać się równie jasny jak znacznie większe ciało o ciemniejszej powierzchni.
Z tego powodu sama obserwowana jasność nie wystarcza do ustalenia średnicy. Mimo tych ograniczeń odkryty obiekt należy do dziesięciu najjaśniejszych pod względem jasności absolutnej znanych ciał transneptunowych.
Jeżeli jego rzeczywista średnica mieści się w przewidywanym zakresie, prawdopodobnie jest wystarczająco masywny, aby własna grawitacja nadała mu kształt zbliżony do kulistego. To jeden z podstawowych warunków uznania obiektu za planetę karłowatą.
Międzynarodowa Unia Astronomiczna oficjalnie uznaje obecnie pięć takich obiektów: Ceres, Plutona, Haumeę, Makemake i Eris. Planety karłowate krążą wokół Słońca i mają niemal kulisty kształt, lecz w przeciwieństwie do ośmiu planet nie oczyściły otoczenia swojej orbity z innych ciał. NASA Science+1
Aby dokładniej poznać 2026 ED138, konieczne będą kolejne obserwacje, szczególnie w podczerwieni. Pomiar promieniowania cieplnego pozwoli ograniczyć niepewność dotyczącą rozmiarów obiektu. Naukowcy mogą również wykorzystać zjawisko zakrycia gwiazdy, gdy 2026 ED138 przejdzie na tle odległego źródła światła. Czas i przebieg takiego zjawiska dostarczą informacji o jego wymiarach.
Dodatkowe badania powinny pomóc także w określeniu składu powierzchni. Dotychczasowa analiza barw sugeruje, że obiekt różni się od ciał należących do rodziny kolizyjnej Haumei, której członkowie powstali wskutek rozpadu większego ciała.
Obiekt był widoczny już w 1937 roku. Dlaczego astronomowie odkryli go dopiero teraz?
Jednym z najbardziej interesujących elementów odkrycia jest historia wcześniejszych obserwacji. Po zidentyfikowaniu 2026 ED138 naukowcy rozpoczęli przeszukiwanie archiwalnych fotografii nieba, aby sprawdzić, czy obiekt został zarejestrowany jeszcze przed jego oficjalnym odkryciem.
Obserwatorium Very C. Rubin zarejestrowało go 30 razy podczas 20 nocy obserwacyjnych między 4 marca a 11 lipca 2026 roku. Następnie w archiwum kamery Dark Energy Camera, pracującej na teleskopie Victora M. Blanco w Chile, odnaleziono obrazy sięgające 2016 roku.
Kolejne badania przyniosły jeszcze starsze materiały. W analizie opublikowanej 2 listopada astronomowie opisali obserwacje obejmujące łącznie 89 lat. Zidentyfikowali obiekt na dwunastu płytach fotograficznych pochodzących z lat 1954–2000, a także wskazali słaby, wstępny ślad na fotografii z 1937 roku.
Oznacza to, że astronomowie mogli rejestrować 2026 ED138 na długo przed jego odkryciem, nie wiedząc, że obserwują nieznany dotąd obiekt Układu Słonecznego.
W badaniach uczestniczą również polscy naukowcy. Zespół projektu OGLE, kierowany w tej analizie przez Przemysława Mroza z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego, odnalazł 102 wiarygodne obserwacje 2026 ED138 wykonane w latach 2011–2024.
Wyniki opublikowano 11 listopada 2026 roku. Archiwalne dane projektu, zbierane m.in. za pomocą Teleskopu Warszawskiego w Chile, pozwoliły precyzyjniej zbadać jasność obiektu oraz jego ruch na tle gwiazd. Naukowcy podjęli także próbę oszacowania okresu obrotu wokół własnej osi, ale uzyskane wyniki pozostają niepewne.
Dlaczego tak duży obiekt pozostawał niezauważony? Przyczyną było przede wszystkim jego położenie na niebie. Przemieszczał się na tle gęstych pól gwiazdowych Drogi Mlecznej, w rejonie, który wcześniejsze przeglądy nieba często pomijały podczas poszukiwań odległych ciał Układu Słonecznego.
W takich warunkach niezwykle trudno odróżnić słabo świecący, powoli przemieszczający się obiekt od ogromnej liczby gwiazd widocznych na fotografiach.
Sytuację zmieniają możliwości Obserwatorium Very C. Rubin. Jego teleskop systematycznie fotografuje rozległe obszary południowego nieba, a specjalistyczne algorytmy analizują miliardy zarejestrowanych źródeł światła, szukając zmian położenia i jasności.
Już przed rozpoczęciem pełnego przeglądu LSST, który ruszył w czerwcu 2026 roku, zespół obserwatorium zgłosił ponad 11 tysięcy nowych planetoid, w tym około 380 obiektów transneptunowych. Program ma obejmować wielokrotne obserwacje nieba przez dziesięć lat.
Wstępne oszacowania autorów badania 2026 ED138 wskazują, że w zewnętrznym Układzie Słonecznym mogą nadal pozostawać co najmniej kolejne obiekty o podobnej jasności i rozmiarach. Ich wykrycie pozwoli lepiej poznać historię migracji planet olbrzymów oraz procesy kształtujące odległe obszary Układu Słonecznego.